Wojciech Gerson [1831-1901] „Dziewczynka z Książką”, Polska XIX w.

Proweniencja:
Wystawa Monograficzna Wojciecha Gersona w Muzeum Narodowym w Warszawie, 1978 rok ( „Dziewczynka z książką” nr kat. 4)
Prywatna Kolekcja Hanny Waściszewskiej z Warszawy
Prywatna Kolekcja, Warszawa

Obraz przedstawiający popiersie dziewczynki ukazanej w półprofilu. Postać pochylona jest lekko w lewo, z głową wspartą na dłoni. Twarz o delikatnych rysach, jasnej cerze i miękko modelowanych policzkach skierowana jest ku otwartej książce. Dziewczynka ma jasne, gładko uczesane włosy opadające na boki głowy. Ubrana jest w jasną bluzkę o miękkich fałdach oraz ciemniejszy, narzucony na ramiona element stroju. W dolnej części kompozycji widoczna jest otwarta książka, której karty są lekko rozchylone. Tło utrzymane jest w ciemnej, jednolitej tonacji, co wydobywa sylwetkę postaci poprzez kontrast światłocieniowy. Obraz oprawiony jest w dekoracyjną, profilowaną ramę o złoconej powierzchni, z ornamentalnymi narożnikami i wyraźnie zaznaczonym reliefem. W prawym dolnym rogu kompozycji znajduje się sygnatura „W. Gerson” (niemal identyczna z tą na obrazie "Widok na Kopiec Kościuszki"). Obraz był poddany niewielkim zabiegom konserwatorskim (oczyszczenie po śladowych zabrudzeniach oraz wymiana starego werniksu).
Olej na płótnie
Rozmiar: 48 x 39 cm
Rama 64, 5 x 54, 5 cm
Stan jak na zdjęciach
Prezentowane dzieło wyszło spod pędzla Wojciecha Gersona, jednego z najważniejszych przedstawicieli polskiego malarstwa akademickiego XIX wieku. Kompozycja ta wpisuje się w jego wczesny okres twórczości, kiedy artysta koncentrował się na kameralnych scenach rodzajowych i portretach o wyraźnie realistycznym charakterze.
Obraz był eksponowany na wystawie monograficznej „Wojciech Gerson 1831–1901” w Muzeum Narodowe w Warszawie i został odnotowany w katalogu opracowanym przez Janinę Zielińską jako „Dziewczynka z książką” (nr kat. 4), z datowaniem na lata ok. 1850–1851. Wskazana proweniencja (kolekcja Hanny Waściszewskiej w Warszawie) dodatkowo potwierdza jego znaczenie historyczne. Na odwrociu naklejka z sygnaturą "776 b" oraz odręczny podpis “Sikorski”.
Temat młodej dziewczynki pogrążonej w lekturze wpisuje się w szeroki nurt malarstwa realistycznego XIX wieku, w którym akcentowano wartości edukacyjne, introspekcję oraz codzienność życia mieszczańskiego. Subtelne operowanie światłem i miękki modelunek twarzy świadczą o wysokim poziomie warsztatowym i znajomości akademickich zasad budowy formy. Odnotowano istnienie wariantów i kopii tej kompozycji, przypisywanych m.in. Moritzowi Müllerowi oraz Louisowi Urlassowi, co było zjawiskiem typowym dla popularnych przedstawień o walorach dydaktycznych i dekoracyjnych. Dzieło stanowi cenny przykład wczesnej twórczości Gersona oraz ważny punkt odniesienia dla badań nad rozwojem polskiego realizmu. Jego obecność w kontekście muzealnym oraz udokumentowanie katalogowe znacząco podnoszą jego wartość kolekcjonerską i naukową.
Wojciech Gerson urodził się 1 lipca 1831 roku w Warszawie. Był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego malarstwa akademickiego drugiej połowy XIX wieku, a zarazem kluczową postacią dla rozwoju rodzimej szkoły realistycznej. Edukację artystyczną rozpoczął w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie kształcił się pod kierunkiem Jana Feliksa Piwarskiego oraz Rafała Hadziewicza. Już w tym okresie wykazywał szczególne zainteresowanie malarstwem historycznym oraz realistycznym studium natury. W latach 1853–1855 kontynuował naukę w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, a następnie przebywał w Paryżu (1856–1858), gdzie zetknął się z europejskim akademizmem oraz współczesnymi tendencjami malarstwa historycznego. Po powrocie do Warszawy Gerson rozwinął intensywną działalność artystyczną. Jego twórczość koncentrowała się wokół dwóch głównych nurtów: monumentalnego malarstwa historycznego oraz pejzażu realistycznego. W dziełach historycznych podejmował tematykę związaną z dziejami Polski, ukazując sceny o charakterze patriotycznym i narracyjnym, z dbałością o szczegół i kompozycję. Równolegle tworzył pejzaże – szczególnie Tatr i Mazowsza – w których łączył wnikliwą obserwację natury z nastrojowością i syntetycznym ujęciem formy.
Istotnym aspektem działalności Gersona była jego praca pedagogiczna. Od 1865 roku prowadził zajęcia w warszawskiej Klasie Rysunkowej (przekształconej później w Szkołę Sztuk Pięknych), gdzie wykształcił całe pokolenie artystów. Wśród jego uczniów znaleźli się m.in. Józef Chełmoński, Leon Wyczółkowski, Władysław Podkowiński oraz Józef Pankiewicz – twórcy, którzy odegrali fundamentalną rolę w rozwoju realizmu i wczesnego modernizmu w Polsce. Gerson aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym Warszawy – brał udział w licznych wystawach krajowych i zagranicznych, współpracował z instytucjami artystycznymi oraz angażował się w działalność społeczną i patriotyczną. Jego twórczość była szeroko ceniona już za życia, zarówno przez krytykę, jak i kolekcjonerów.
Zmarł 25 lutego 1901 roku w Warszawie. Jego dorobek stanowi dziś ważny element dziedzictwa kulturowego Polski. Dzieła artysty znajdują się w najważniejszych kolekcjach muzealnych, w tym w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Jako malarz i pedagog, Wojciech Gerson odegrał fundamentalną rolę w kształtowaniu polskiej sztuki XIX wieku, łącząc tradycję akademicką z realistyczną obserwacją świata i przygotowując grunt pod przemiany artystyczne przełomu stuleci.
Janina Zielińska była polską historyczką sztuki i muzealniczką z Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie zajmowała się malarstwem polskim XIX wieku. Jej działalność naukowa koncentrowała się przede wszystkim na badaniach nad realizmem akademickim drugiej połowy XIX stulecia. Była autorką i współautorką katalogów wystawowych oraz opracowań muzealnych, które obecnie stanowią istotne źródło dla badaczy i rynku sztuki. Ważną publikacją w jej dorobku pozostaje katalog monograficzny „Wojciech Gerson 1831–1901” (Warszawa 1978). Zielińska opracowywała także katalogi wystaw innych mistrzów polskiego realizmu, w tym Józefa Chełmońskiego oraz rodziny Kossaków ( „Józef Chełmoński (1849–1914)”, „Dzieła Kossaków Juliusza, Wojciecha i Jerzego”, „Juliusz, Wojciech i Jerzy Kossakowie” ). W jej dorobku znajdują się także katalogi problemowe, takie jak „Wieś w malarstwie polskim XIX i XX wieku” oraz współautorskie opracowanie „Portret rodziny w sztuce polskiej od schyłku XVI do XX wieku” (Warszawa 1980).
Bibliografia:
Wojciech Gerson i jego uczniowie, Przewodnik, Warszawa 1931.
Janina Zielińska, Wojciech Gerson 1831–1901, Warszawa 1978.
K. Molendziński, Wojciech Gerson 1831–1901, Warszawa 1931.
A. Vetulani, Materialy dotyczące życia i twórczósci Wojciecha Gersona, Warszawa 1951.
A. Vetulani, Wojciech Gerson, Warszawa 1952.